विजयादशमी (दसरा): हा सण का साजरा करतात आणि त्याचे महत्त्व

नवरात्रीच्या नऊ रात्रींनंतर येतो तो उजळ दहावा दिवस. महाराष्ट्रात ही सकाळ म्हणजे प्रत्येक दारावर झेंडूचं तोरण, प्रत्येकाच्या हातात आपट्याची पानं आणि वडीलधाऱ्यांच्या पाया पडणारी मुलं. हीच विजयादशमी, जिला आपण सगळे सहज दसरा म्हणतो.

2026 मध्ये बहुतेक पंचांगांनुसार विजयादशमी मंगळवार, 20 ऑक्टोबर रोजी आहे. हा दिवस का साजरा करतात, त्याच्या परंपरांचा अर्थ काय, आणि हिरव्या पानांना सोनं का म्हणतात, हे या लेखात.

नावाचा अर्थ

विजय म्हणजे जय, आणि दशमी म्हणजे दहावी तिथी. आश्विन शुद्ध दशमी, म्हणजेच नवरात्रीच्या नऊ रात्रींनंतरचा दिवस, हीच विजयादशमी. "दसरा" हे नावही याच दहाव्या दिवसावरून आलं आहे.

या दिवसाबद्दल सांगितली जाणारी जवळजवळ प्रत्येक कथा विजयाची आहे: वाईटावर चांगल्याचा, अहंकारावर संयमाचा, आणि सोप्यावर योग्याचा.

या दिवसामागच्या कथा

भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत विजयादशमी वेगवेगळ्या कथांतून आठवली जाते. या कथा एकमेकींच्या विरोधात नाहीत; उलट, सगळ्या मिळून हा दिवस इतका महत्त्वाचा का आहे ते सांगतात.

आपट्याची पानं: दसऱ्याचं सोनं

महाराष्ट्राची खास परंपरा म्हणजे आपट्याची पानं वाटणं. आपट्याचं पान जणू दोन जोडलेल्या हृदयांसारखं दिसतं. दसऱ्याला घरी आपट्याच्या फांद्या आणल्या जातात, पानांची पूजा होते, आणि मग ती पानं वडीलधारी, मित्रमंडळी आणि शेजाऱ्यांना सोनं म्हणून दिली जातात.

यामागची कथा एकापेक्षा जास्त प्रकारे सांगितली जाते. बहुतेक मराठी घरांत ऐकलेल्या कथेत, वरतंतू ऋषींचा शिष्य कौत्स याला गुरुदक्षिणा म्हणून चौदा कोटी सुवर्णमुद्रा द्यायच्या होत्या. त्याने मदत मागितली, आणि धनाची देवता कुबेराने आपट्याच्या झाडावर सुवर्णमुद्रांचा पाऊस पाडला. कौत्साने फक्त हव्या तेवढ्याच मुद्रा घेतल्या आणि उरलेल्या गावकऱ्यांनी वाटून घेतल्या. दुसऱ्या कथेत हीच गोष्ट अयोध्येत, श्रीरामाचे पूर्वज रघुराजा यांच्याशी जोडलेली आहे. तपशील घराघरांत बदलतात, पण अर्थ तोच राहतो: समृद्धी वाटण्यासाठी असते, साठवून ठेवण्यासाठी नाही.

म्हणूनच पानं देताना आपण म्हणतो:

सोनं घ्या, सोन्यासारखं रहा!

महाराष्ट्रात दसरा कसा साजरा होतो

• दारावर झेंडूची फुलं आणि आंब्याच्या पानांचं तोरण बांधलं जातं, आणि दारासमोर रांगोळी काढली जाते.
• आपटा आणि शमीच्या झाडांची पूजा होते, आणि आपट्याची पानं घरी आणली जातात.
• संध्याकाळी सीमोल्लंघन होतं: गावाची किंवा शहराची वेस ओलांडून, बहुतेक वेळा देवदर्शनाला जाणं. पूर्वी राजे याच दिवशी आपल्या राज्याची सीमा ओलांडून मोहिमेवर निघत.
• शस्त्रपूजन: रोजच्या कामाची साधनं स्वच्छ करून त्यांची पूजा होते. पूर्वी शस्त्रं, आज वाहनं, यंत्रं, वह्या-हिशोबाच्या चोपड्या आणि पेनसुद्धा.
• मुलं वह्या-पाटी यांची सरस्वती म्हणून पूजा करतात.
• लहान मंडळी वडीलधाऱ्यांच्या पाया पडून त्यांना आपट्याची पानं देतात, आणि मोठे आशीर्वाद देतात.
• हा दिवस शुभ मानला जातो, म्हणून अनेक कुटुंबं या दिवशी सोनं, वाहन किंवा घर घेतात, किंवा नव्या कामाची सुरुवात करतात.
• सणाच्या जेवणात बहुतेक वेळा श्रीखंड-पुरी, बासुंदी किंवा पुरणपोळी असते, आणि घरी येणाऱ्या प्रत्येकाचं तोंड गोड केलं जातं.

साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक

मराठी पंचांगात विजयादशमी साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक आहे. गुढीपाडवा आणि अक्षय्य तृतीया हे इतर दोन पूर्ण मुहूर्त, आणि दिवाळीतील बलिप्रतिपदा हा अर्धा मुहूर्त. या दिवशी वेगळा मुहूर्त पाहावा लागत नाही, म्हणून नवा व्यवसाय, गृहप्रवेश किंवा पहिली सोनेखरेदी यासाठी अनेक कुटुंबं दसरा निवडतात.

धम्मचक्र प्रवर्तन दिन

महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांसाठी या दिवसाचा दुसरा, अतिशय महत्त्वाचा अर्थ आहे. 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी, म्हणजे अशोक विजयादशमीला, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर लाखो अनुयायांसोबत बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. दरवर्षी अशोक विजयादशमीला आणि 14 ऑक्टोबरला धम्मचक्र प्रवर्तन दिनानिमित्त दीक्षाभूमीवर मोठ्या संख्येने लोक एकत्र येतात.

भारतभरातील दसरा

एकाच दिवसाचं रूप प्रदेशानुसार बदलतं. उत्तर भारतात रामलीलेचा शेवट रावणदहनाने होतो. बंगालमध्ये ही विजया दशमी, जेव्हा दुर्गेच्या मूर्तीचं विसर्जन होतं आणि कुटुंबं एकमेकांना शुभेच्छा देतात. कर्नाटकात म्हैसूरची दसरा मिरवणूक जगप्रसिद्ध आहे. आणि हिमाचल प्रदेशात कुल्लूचा दसरा याच दिवशी सुरू होतो. या सगळ्यांत एक गोष्ट समान आहे: विजयानंतरच्या नव्या सुरुवातीची भावना.

हा दिवस आपल्याला काय सांगतो

विजयादशमी फक्त जुन्या कथांपुरती नाही. जे आपल्याला मागे ओढत होतं ते सोडून देण्याचा, आपलं पोट भरणाऱ्या साधनांचा आणि कौशल्याचा आदर करण्याचा, वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करण्याचा, आणि आपल्याकडे जे चांगलं आहे ते वाटून घेण्याचा हा दिवस आहे, मग ते एक हिरवं पान का असेना. इतक्या साध्या गोष्टीतून इतकं काही सांगणारे सण फार थोडे.

दसरा · मंगळवार, 20 ऑक्टोबर

विजयादशमीच्याहार्दिक शुभेच्छा

सोनं म्हणून आपट्याची पानं, दारावर झेंडूचं तोरण, आणि घरी येणाऱ्या प्रत्येकासाठी काहीतरी गोड.

हनुमान टेकडी, बोरिवली पूर्व येथील आमच्या घरगुती स्वयंपाकघराकडून तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा. सणासाठी गोड काय करायचं ठरवत असाल, तर दसऱ्यासाठी आम्ही काय बनवतो ते नक्की वाचा.